Trong cuộc sống, không ít trường hợp cá nhân buộc phải sử dụng vũ lực để tự bảo vệ bản thân, gia đình hoặc tài sản trước hành vi xâm phạm trái pháp luật của người khác. Tuy nhiên, khi hành vi phòng vệ gây thương tích cho người tấn công, nhiều người băn khoăn liệu phòng vệ chính đáng có phải bồi thường thiệt hại hay không, hay chỉ cần chịu trách nhiệm khi vượt quá giới hạn cho phép.
Việc phân biệt rõ giữa phòng vệ chính đáng và hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ là yếu tố then chốt để xác định trách nhiệm dân sự và hình sự trong các vụ việc gây thương tích.
Gây thương tích khi phòng vệ gồm những trường hợp nào?
Gây thương tích khi phòng vệ được phân loại thành phòng vệ chính đáng và phòng vệ không chính đáng. Việc phân biệt hai loại hành vi này có ý nghĩa quyết định đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
Phòng vệ chính đáng được quy định tại khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2017 (Sau đây gọi tắt là “BLHS”) là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.
Phòng vệ không chính đáng hay vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được quy định tại khoản 2 Điều 22 BLHS là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
Việc xác định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng trong thực tiễn rất phức tạp và cần xem xét cụ thể từng trường hợp. Các yếu tố cần xem xét bao gồm: tính chất của quan hệ xã hội bị đe dọa xâm hại; mức độ thiệt hại bị đe dọa gây ra; sức mạnh và sức mãnh liệt của hành vi tấn công; tính chất, mức độ của phương pháp, phương tiện hay công cụ mà kẻ tấn công sử dụng; thời gian, địa điểm xảy ra hành vi tấn công và phòng vệ; sức mạnh và khả năng phòng vệ của người bị tấn công.
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi gây thương tích khi phòng vệ
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi gây thương tích trong phòng vệ được quy định khác nhau đối với phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Điều 594 Bộ luật Dân sự 2015 là cơ sở pháp lý chính xác định nghĩa vụ bồi thường trong các trường hợp này. Việc áp dụng quy định này nhằm khuyến khích hành vi phòng vệ chính đáng đồng thời răn đe hành vi vượt quá giới hạn.
Đối với phòng vệ chính đáng
Đối với phòng vệ chính đáng, người gây thiệt hại không phải bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định tại Điều 594 Bộ luật Dân sự 2015. Điều này được giải thích là hành vi phòng vệ chính đáng không bị coi là hành vi trái pháp luật và người thực hiện không có lỗi. Căn cứ vào điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, hành vi phòng vệ chính đáng không thỏa mãn yếu tố hành vi trái pháp luật nên không phát sinh trách nhiệm bồi thường.
Việc miễn trách nhiệm bồi thường đối với phòng vệ chính đáng nhằm khuyến khích các cá nhân tự bảo vệ, chủ động ngăn chặn hành vi trái pháp luật xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Đây là chính sách pháp luật có ý nghĩa tích cực trong việc phòng chống tội phạm và bảo vệ trật tự xã hội. Tuy nhiên, để được hưởng quyền lợi này, hành vi phòng vệ phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện của phòng vệ chính đáng theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015.
Trong trường hợp có tranh chấp về tính chất của hành vi phòng vệ, Tòa án sẽ xem xét toàn bộ tình tiết vụ việc để xác định có phải là phòng vệ chính đáng hay không. Việc chứng minh hành vi phòng vệ chính đáng thuộc về phía người gây thiệt hại. Nếu không chứng minh được thì hành vi sẽ được xem xét theo quy định chung về bồi thường thiệt hại hoặc có thể bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.
Đối với vượt quá giới hạn của phòng vệ chính đáng
Đối với vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, người gây thiệt hại phải bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định tại Điều 594 Bộ luật Dân sự 2015. Hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng bị coi là hành vi trái pháp luật và người thực hiện có lỗi, do đó phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Việc này được áp dụng theo nguyên tắc chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng được áp dụng tương tự như các trường hợp bồi thường thiệt hại khác theo quy định từ Điều 584 đến Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015. Người gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại về sức khỏe bao gồm:
- Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút của người bị thiệt hại;
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại;
- Chi phí hợp lý và thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị;
- Tổn thất tinh thần.
Mức bồi thường thiệt hại do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể được xem xét giảm nhẹ dựa trên nguyên tắc phân chia trách nhiệm theo mức độ lỗi của từng bên. Người bị thiệt hại do có hành vi xâm phạm trước nên cũng có một phần lỗi trong việc dẫn đến thiệt hại. Tòa án sẽ căn cứ vào mức độ lỗi của mỗi bên để xác định tỷ lệ bồi thường phù hợp, đảm bảo công bằng giữa các bên.
Mức bồi thường do hành vi gây thương tích vượt quá phòng vệ chính đáng
Mức bồi thường do hành vi gây thương tích vượt quá phòng vệ chính đáng được xác định dựa trên nguyên tắc bồi thường đầy đủ thiệt hại thực tế và phân chia trách nhiệm theo tỷ lệ lỗi. Thiệt hại phải là thiệt hại thực tế đã xảy ra và được ghi nhận, không bao gồm thiệt hại tương lai có thể xảy ra. Việc xác định mức bồi thường cần đảm bảo tính khách quan và công bằng.
Thiệt hại thực tế về sức khỏe được xác định theo Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 bao gồm các khoản: chi phí hợp lý cho việc cứu chữa như tiền thuốc, viện phí, chi phí phẫu thuật, chi phí xét nghiệm và các chi phí y tế khác; chi phí bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút trong thời gian điều trị và phục hồi; chi phí hợp lý cho người chăm sóc trong thời gian điều trị; tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm.
Chi tiết cách xác định chi phí bồi thường thiệt hại do sức khỏe theo Điều 590 BLDS 2015 được hướng dẫn bởi Điều 7 Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP.
Về khoản 1 Điều 585 của Bộ luật Dân sự 2015 quy định “Thiệt hại thực tế” là thiệt hại đã xảy ra theo hướng dẫn tại điểm b khoản 1 Điều 2 Nghị quyết này, được tính thành tiền tại thời điểm giải quyết bồi thường. Thiệt hại phát sinh sau thời điểm giải quyết bồi thường lần đầu được xác định tại thời điểm giải quyết bồi thường lần tiếp theo nếu có yêu cầu của người bị thiệt hại.
Kết luận
Theo quy định của pháp luật, người thực hiện hành vi phòng vệ chính đáng sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự và cũng không phải bồi thường thiệt hại cho người có hành vi xâm phạm. Phòng vệ chính đáng được pháp luật thừa nhận là quyền tự vệ hợp pháp nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của cá nhân, tổ chức và xã hội.
Tuy nhiên, trong trường hợp hành vi phòng vệ vượt quá giới hạn cần thiết, gây thiệt hại không tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công, người gây thương tích vẫn có thể phải bồi thường thiệt hại dân sự và thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Do đó, khi xảy ra sự việc liên quan đến gây thương tích trong quá trình tự vệ, việc đánh giá đúng bản chất hành vi, hoàn cảnh xảy ra sự việc và mức độ phòng vệ là vô cùng quan trọng. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người liên quan nên sớm tham vấn ý kiến luật sư. Công ty Luật Phú Thanh sẵn sàng tư vấn, hỗ trợ và tham gia bảo vệ quyền lợi cho khách hàng trong các vụ việc hình sự, bồi thường thiệt hại, đảm bảo áp dụng đúng quy định pháp luật và hạn chế tối đa rủi ro pháp lý.
